Karar Verememe ve Aşırı Düşünme Neden Zihnimiz Bir Kararın İçinde Takılı Kalır?
Karar Verememe ve Aşırı Düşünme Neden Zihnimiz Bir Kararın İçinde Takılı Kalır?
Hayatımızın büyük bir kısmı karar vermekle geçer. Sabah ne giyeceğimizden kariyer seçimlerimize, ilişkilerimizden yaşayacağımız şehre kadar her gün sayısız seçim yaparız. Bazı kararlar birkaç saniye içinde verilirken bazıları günlerce, hatta aylarca zihnimizi meşgul edebilir.
“Ya yanlış karar verirsem?”
“Ya daha iyi bir seçenek varsa?”
“Ya pişman olursam?”
Bu sorular zaman zaman herkesin aklından geçebilir. Ancak bazı insanlar için bu düşünceler geçici değildir. Zihin aynı senaryoları tekrar tekrar üretir, olası sonuçları defalarca analiz eder ve karar verme süreci giderek zorlaşır. Bu durum günlük yaşamı etkileyen bir döngüye dönüştüğünde, kişi kendisini zihninin içinde sıkışmış hissedebilir.
Aşırı Düşünmek Nedir?
Aşırı düşünme (overthinking), bir olay ya da karar üzerinde çözüm üretmekten çok, aynı düşünceleri tekrar tekrar zihinde döndürme eğilimidir. Kişi farklı ihtimalleri değerlendirirken aslında yeni bir sonuca ulaşamaz; yalnızca kaygısı artar.
Araştırmalar, aşırı düşünmenin özellikle kaygı düzeyi yüksek bireylerde daha sık görüldüğünü ve depresif belirtiler, stres ve karar verme güçlüğü ile ilişkili olduğunu göstermektedir (Nolen-Hoeksema, Wisco ve Lyubomirsky, 2008).
Düşünmek ile aşırı düşünmek arasında önemli bir fark vardır. Düşünmek, çözüm üretmeye yardımcı olur. Aşırı düşünmek ise çoğu zaman aynı noktaya tekrar tekrar dönmektir. Sorun çözülmez; yalnızca zihinsel yorgunluk artar.
Karar Vermek Neden Bu Kadar Yorucu Hale Gelebilir?
Karar vermek, yalnızca seçenekler arasında tercih yapmak değildir. Aynı zamanda belirsizliği kabul etmeyi de gerektirir. Çünkü hiçbir kararın sonucunu önceden kesin olarak bilemeyiz.
Bir iş değişikliğinin bizi mutlu edip etmeyeceğini, başladığımız ilişkinin nasıl ilerleyeceğini ya da aldığımız bir kararın yıllar sonra doğru olup olmadığını o an bilmemiz mümkün değildir. İşte tam da bu belirsizlik, bazı kişiler için yoğun bir kaygı kaynağı olabilir.
Belirsizliğe tahammül etmekte zorlanan kişiler, olası tüm riskleri önceden hesaplamaya çalışırlar. Saatlerce araştırma yapmak, başkalarına defalarca danışmak, artı-eksi listeleri hazırlamak veya aynı kararı tekrar tekrar gözden geçirmek bu çabanın bir parçası olabilir.
İlginç olan ise şudur: Ne kadar çok analiz yapılırsa yapılsın, zihin çoğu zaman yeni ihtimaller üretmeye devam eder. Çünkü sorun bilgi eksikliği değildir; kesinlik arayışıdır.
Mükemmel Karar Diye Bir Şey Var mı?
Karar vermekte zorlanan birçok kişi, aslında “en doğru” kararı bulmaya çalışır.
Oysa yaşamın büyük bölümünde tek bir doğru seçenek yoktur. Çoğu zaman farklı avantaj ve dezavantajları olan alternatifler vardır. Buna rağmen kişi kusursuz seçimi yapması gerektiğine inandığında, en küçük hata ihtimali bile tehdit gibi algılanabilir.
Psikolojide buna bazen maksimize edici karar verme eğilimi denir. Bu eğilime sahip kişiler, yalnızca iyi bir karar vermekle yetinmez; mümkün olan en iyi kararı bulmaya çalışırlar.
Ancak araştırmalar, bu yaklaşımın daha fazla pişmanlık, daha düşük yaşam doyumu ve daha yüksek karar stresiyle ilişkili olabileceğini göstermektedir (Schwartz ve ark., 2002).
Beynimiz Neden En Kötü Senaryolara Odaklanır?
İnsan beyni evrimsel olarak tehlikeleri fark etmeye eğilimlidir. Atalarımız için olası riskleri önceden fark etmek hayatta kalmayı kolaylaştırıyordu. Bu nedenle beynimiz olumsuz ihtimallere olumlu ihtimallerden daha fazla dikkat gösterme eğilimindedir.
Günümüzde bu özellik fiziksel tehditlerden çok sosyal ve psikolojik durumlarda kendini gösterebilir.
Bir iş görüşmesinden önce başarısız olmayı düşünmek…
Bir ilişkiye başlamadan önce terk edilme ihtimalini hesaplamak…
Yeni bir girişime başlamadan önce başarısızlık senaryolarını zihinde canlandırmak…
Bu düşünceler bizi korumaya çalışıyor gibi görünse de, yoğunlaştığında yaşamı ertelemeye ve karar vermekten kaçınmaya neden olabilir.
Karar Vermeyi Ertelemek Gerçekten Rahatlatır mı?
Karar vermekten kaçınmak çoğu zaman kısa süreli bir rahatlama sağlar. Çünkü kişi o an için belirsizlikle yüzleşmek zorunda kalmaz.
Ancak bu rahatlama geçicidir.
Ertelenen karar zihinde yaşamaya devam eder. Zaman geçtikçe kaygı artabilir, kişi kendine olan güvenini sorgulamaya başlayabilir ve “Ben zaten karar veremeyen biriyim.” şeklinde olumsuz bir benlik algısı geliştirebilir.
Bu nedenle karar vermekten kaçınmak, kısa vadede rahatlatıcı görünse de uzun vadede kaygı döngüsünü sürdürebilir.
Kendinize Sorabileceğiniz Sorular
Karar vermekte zorlandığınızda aşağıdaki sorular üzerinde düşünmek faydalı olabilir:
- Gerçekten bilgiye mi ihtiyacım var, yoksa kesinlik arıyor muyum?
- Bu kararı bir yakınım verseydi ona ne söylerdim?
- En kötü ihtimal gerçekleşirse bununla baş edebilir miyim?
- Bu kararı korkularım mı yönlendiriyor, yoksa değerlerim mi?
- Bir yıl sonra bu karar bugün hissettiğim kadar büyük görünecek mi?
Bu sorular, zihnin felaket senaryolarından uzaklaşıp daha dengeli bir bakış açısı geliştirmesine yardımcı olabilir.
Karar verememek çoğu zaman zayıf iradeye ya da yetersizliğe işaret etmez. Çoğu zaman kişi yanlış karar vermekten değil, yanlış kararın yaratacağı duygularla karşılaşmaktan korkar. Bu nedenle zihni sürekli yeni senaryolar üretir ve kişiyi daha fazla düşünmeye yönlendirir.
Oysa yaşamın doğasında belirsizlik vardır. Hiçbir kararın sonucunu tamamen kontrol etmek mümkün değildir. Psikolojik esneklik, tüm riskleri ortadan kaldırabilmekten değil; belirsizliğe rağmen yaşamı sürdürebilmekten geçer.
Bazen en sağlıklı karar, kusursuz olduğundan emin olduğumuz karar değil; elimizdeki bilgiler doğrultusunda verdiğimiz ve sonuçlarıyla birlikte yaşamayı göze alabildiğimiz karardır.

