Hipokondriyazis: Hastalık Kaygısının Görünmeyen Yükü

Hipokondriyazis, diğer adıyla hastalık kaygısı bozukluğu, kişinin bedenindeki küçük ve çoğu zaman geçici duyumları ciddi bir hastalığın belirtisi gibi yorumlamasıyla ortaya çıkan bir kaygı türüdür. Bu durum, yalnızca bir hastalığa yakalanma korkusundan ibaret değildir; kişinin zihinsel enerjisini, günlük yaşam düzenini ve duygusal dengesini etkileyen kapsamlı bir süreçtir. Bedeninden gelen sinyalleri sürekli tehdit olarak algılayan birey, günlük yaşantısında sürekli tetikte olur ve zihni adeta “tehlike taraması” hâlinde çalışır. Bu nedenle hipokondriyazis, bedenden çok zihnin nasıl çalıştığıyla ilgili bir durumdur.

Hastalık kaygısı yaşayan kişiler genellikle bedenlerini sürekli kontrol ederler: nabzı dinleme, cildi inceleme, nefesini sayma, ağrı olup olmadığını test etme gibi davranışlar sık görülür. Herhangi bir belirti bulmasalar bile “ya bir şey gözümden kaçıyorsa?” düşüncesi kaygıyı canlı tutar. Çünkü bu kişiler için belirsizlik tehdit anlamına gelir ve belirsizliği tolere etmek çoğu zaman zordur. Beden duyumlarını abartılı biçimde yorumlama eğilimi de bu süreci besler. Basit bir yorgunluk hâli kansızlık ya da ciddi bir hormonal bozukluğa, kısa bir baş dönmesi beyin tümörüne, sıradan bir göğüs sıkışması kalp krizine yorulabilir. Bu yorumlamalar, genellikle kişinin düşünce biçimine ve kaygıyı yönetme becerilerine bağlıdır.

Hipokondriyaziste en sık görülen iki davranış örüntüsü vardır: aşırı kontrol etme ve kaçınma. Aşırı kontrol etme davranışları; sık doktora gitmek, sürekli tahlil yaptırmak, yakın çevreden tekrar tekrar güvence istemek ve internet üzerinden belirti araştırmak gibi şekillerde ortaya çıkar. Bu davranışlar geçici bir rahatlama sağlasa da uzun vadede kaygıyı artırır, çünkü kişi her seferinde “tehlike yok” bilgisini dışarıdan almak zorunda kalır. Öte yandan kaçınma davranışları da oldukça yaygındır. Bazı kişiler, olumsuz bir sonuçla karşılaşmaktan korktukları için doktora gitmekten tamamen uzak durabilir. Kaçınmak, kısa vadede rahatlatıcı görünse de kişinin kaygısını içten içe büyütür.

Hastalık kaygısının oluşumunda birçok etken rol oynar. Kimi bireyler erken yaşlardan itibaren hastalıklara karşı aşırı hassas bir ortamda büyümüş olabilir; ebeveynlerin hastalıklarla ilgili sık kaygı duyması veya aşırı korumacı tutumlar sergilemesi çocuk için “beden tehlikelere açık” algısı oluşturabilir. Bazı bireylerde geçmişte yaşanan ciddi bir hastalık deneyimi ya da ailede ciddi sağlık sorunlarının görülmesi de kaygıyı artırabilir. Günümüzde bilgiye kolay erişim sayesinde ortaya çıkan “siberkondri” de önemli bir faktördür. İnternette aranan her belirti çoğu zaman en kötü senaryolarla karşılaştırır ve bu durum hastalık kaygısını daha da kuvvetlendirebilir.

Hipokondriyazis yalnızca bireyin kendi iç dünyasında yaşadığı bir sorun değildir; ilişkileri de etkileyebilir. Sürekli sağlık konuşmak, yakınlara sık sık “Sence bir şeyim var mı?” diye sormak, günlük yaşam planlarını beden duyumlarına göre yapmak ilişkilerde gerginlik yaratabilir. Yakın çevre başta sabırla destek olmaya çalışsa da zamanla bu döngünün yoruculuğu artabilir. Bu nedenle hastalık kaygısı çoğu zaman yalnızca bireysel değil, ilişkisel bir yük hâline dönüşür.

Her ne kadar zorlayıcı bir süreç olsa da hipokondriyazis yönetilebilir ve iyileştirilebilir bir durumdur. Psikoterapi, özellikle de bilişsel davranışçı terapi, kişinin beden duyumlarını nasıl yorumladığını, kaygı anlarında nasıl düşündüğünü ve hangi davranışların kaygıyı beslediğini fark etmesine yardımcı olur. Düşünce-davranış döngüsünü anlamak, hastalık kaygısını azaltmada temel bir adımdır. Terapide hedef, kişinin bedenine karşı daha gerçekçi bir bakış geliştirmesi, belirsizliği tolere edebilmesi ve kaygı yükseldiğinde otomatik olarak “felaket senaryosu”na başvurmamasıdır. Ayrıca nefes egzersizleri, gevşeme teknikleri ve dikkat yeniden odaklama çalışmaları da kişinin kaygıyı yönetmede kullanabileceği güçlü araçlar arasında yer alır.

Sonuç olarak hipokondriyazis, kişinin bedenine değil, bedenle kurduğu ilişkiye odaklanan bir kaygı bozukluğudur. Bu durum, kişinin yaşam kalitesini etkileyebilir ancak doğru destekle yönetilebilir. Hastalık kaygısı yaşayan bireyler, yaşadıkları şeyin yalnız olmadıklarını, anlaşılabilir olduğunu ve değişebilir bir süreç olduğunu bilmelidir. Zihinsel esneklik geliştikçe, kişi bedensel duyumları tehdit gibi görmek yerine, onları doğal ve geçici bir parça olarak karşılamayı öğrenebilir. Böylece hayatın odağı hastalık ihtimalinden çıkıp, daha dengeli ve özgür bir yaşam alanına doğru kayar.

Uzman Klinik Psikolog Baha Demir