Madde Bağımlılığının Görünmeyen Boyutu: Duygusal Yoksunluk

Madde kullanımı çoğu zaman irade zayıflığı, merak ya da çevresel etkiyle açıklanır.Ancak klinik değerlendirmelerde bağımlılığın yalnızca davranışsal bir alışkanlık olmadığı; çoğu zaman kişinin duygusal düzenleme kapasitesi ile yakından ilişkili olduğu görülür. Birçok kişi maddeyi keyif almak için değil, içsel bir durumu değiştirmek için kullanır: yoğunluğu azaltmak, boşluğu bastırmak ya da hissedemediği bir şeyi hissedebilmek.Bu nedenle bağımlılık çoğu zaman haz arayışı değil, psikolojik bir düzenleme girişimidir.

Duygusal Yoksunluk Nedir?

Duygusal yoksunluk; bireyin erken dönem yaşantılarında anlaşılma, yatıştırılma, korunma ve duygusal olarak karşılanma ihtiyaçlarının tutarlı biçimde karşılanmamasıyla gelişen içsel bir deneyimdir. Bu durumda çocuk, zorlayıcı duygularla tek başına kalmayı öğrenir.

Zamanla şu örtük öğrenmeler oluşur:

• duygular yatıştırılmaz, zamanla söner
• yoğunluk içsel olarak düzenlenemez
• rahatlama dış kaynaklıdır

Bu öğrenmeler bilinçli olarak hatırlanmasa da bedensel ve duygusal hafıza düzeyinde sürer.

Madde Kullanımının Psikolojik İşlevi

Madde kullanımının temel işlevi çoğu zaman keyif üretmek değil, duygusal durumu değiştirmektir.

Klinik gözlemlerde bireylerin madde kullandığında sıklıkla şu deneyimleri yaşadığı görülür:

• içsel gerginliğin azalması
• düşünce hızının yavaşlaması
• duygusal boşluk hissinin dolması
• yalnızlık algısının hafiflemesi
• bedensel rahatlama

Bu deneyim, birey için ilk kez düzenlenmiş hissetme anlamına gelebilir. Dolayısıyla madde yalnızca kullanılan bir nesne değil, işlevsel bir düzenleyici haline gelir.

Madde Kullanımı Neden Tekrarlar?

İlk kullanım sonrasında beyin önemli bir öğrenme gerçekleştirir: rahatlama içeride üretilemeyen bir durumdur ve dışarıdan sağlanabilir. Böylece madde kullanımı tercihten çok öğrenilmiş bir baş etme biçimine dönüşür. Kişi zamanla maddeyi iyi hissetmek için değil, kötü hissetmemek için kullanmaya başlar.

Bağımlılık Döngüsü

Duygusal zorlanma → içsel yoğunluk → madde kullanımı → geçici rahatlama → artan hassasiyet → yeniden zorlanma

Döngü tekrar ettikçe kişi maddeyi bırakmakta değil, duygularla baş etmekte zorlanır.

Neden Sadece Bırakmak Yeterli Değildir?

Madde ortadan kaldırıldığında altta yatan duygusal deneyim devam eder. Bu nedenle yalnızca kullanımın kesilmesi çoğu zaman kalıcı iyileşme sağlamaz. Duygusal düzenleme becerileri gelişmediğinde boşluk yeniden doldurulmaya çalışılır; madde, davranış ya da ilişki değişebilir ancak örüntü sürebilir.

Psikoterapinin Rolü

Psikoterapi sürecinde amaç yalnızca madde kullanımını azaltmak değil, bireyin duygularını içeriden düzenleyebileceği bir kapasite geliştirmesidir.

Bu süreçte kişi:

• duygularını tanımayı
• yoğunluğu tolere etmeyi
• dış düzenleyici yerine iç düzenleyici geliştirmeyi
• ihtiyaçlarını ifade etmeyi

öğrendikçe maddeye olan ihtiyaç azalır.

Sonuç

Bağımlılık çoğu zaman kontrol kaybının değil, düzenlenemeyen bir içsel deneyimin sonucudur. Kişi maddeyi seçmez; çoğu zaman başka bir düzenleme yolu bilmediği için ona yönelir. Bu nedenle bağımlılığı yalnızca “kullanımı durdurma” hedefiyle ele almak, görünen davranışı ortadan kaldırsa bile altta yatan ihtiyacı karşılamaz. İçsel boşluk, yatıştırılamayan yoğunluk ve yalnızlık hissi devam ettiği sürece zihin yeni bir düzenleyici aramaya devam eder. Madde ortadan kalksa da yerini başka davranışlar, ilişkiler ya da yineleyici örüntüler alabilir.

Kalıcı değişim, kişinin ilk kez kendi duygusal deneyimine eşlik edebilmeyi öğrenmesiyle başlar. Birey yoğunluğu bastırmadan taşıyabildiğinde, duygunun gelip geçici olduğunu deneyimlediğinde ve rahatlamanın dışarıdan değil içeriden üretilebildiğini fark ettiğinde madde işlevini yavaş yavaş kaybeder. Böylece amaç yalnızca ayıklık değil; kişinin kendi zihinsel süreçlerine dayanabilmesi, ihtiyaçlarını fark edip ifade edebilmesi ve içsel olarak düzenlenmiş hissedebilmesidir.

Bu açıdan bağımlılık bir zayıflık değil, gelişmemiş bir kapasitenin işaretidir. Tedavinin odağı da davranışı bastırmak değil, kapasiteyi inşa etmektir. Duygular tolere edilebilir hale geldikçe, boşluk anlamla yer değiştirdikçe ve kişi yalnızca rahatlamayı değil temas kurmayı deneyimledikçe bağımlılık döngüsü doğal olarak çözülmeye başlar.

Sonuç olarak iyileşme, maddenin yokluğu ile değil; kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin değişmesiyle mümkün olur. Çünkü bağımlılığın karşıtı kontrol değil, temas kurabilme kapasitesidir.

Psikolog Ecem Demirkaya